Karar verirken başkalarının onayı olmadan ilerlemek, herkesi memnun etmeye çalışmayı bırakıp kendi ihtiyaçlarınızı, değerlerinizi ve kararın olası sonuçlarını birlikte değerlendirmekle başlar. Başkalarının ne düşüneceğini tamamen önemsememek gerekmez; amaç, son sözü sürekli çevrenize bırakmamaktır.
Onay ihtiyacı neden bu kadar güçlü hissedilir?
İnsanların sosyal çevreleri tarafından kabul edilmek istemesi doğaldır. Aileden, partnerden, arkadaşlardan veya iş çevresinden gelen olumlu tepkiler güven duygusunu destekleyebilir. Ancak zamanla kendi kararınızı vermek yerine çevrenizin tepkisini tahmin etmeye başladıysanız, onay arayışı işlevini aşmış olabilir.
Çocuklukta sık eleştirilmek, hata yaptığınızda yoğun tepki görmek, aile içinde çatışmadan kaçınmayı öğrenmek ya da geçmişte verdiğiniz bir karar nedeniyle dışlanmak bu eğilimi güçlendirebilir. Bazen de kişinin kendi isteklerini uzun süre ertelemesi, ne istediğini fark etmesini zorlaştırır. Böyle bir durumda “Ben bunu gerçekten istiyor muyum?” sorusundan önce “Başkaları bunu uygun bulur mu?” sorusu gelir.
Başkalarının onayı, kararın doğruluğunu ölçen güvenilir bir araç değildir. Bir seçimin çevreniz tarafından beğenilmesi onu sizin için doğru yapmaz; eleştirilmesi de mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez.
Karar vermeden önce kendi ölçütlerinizi belirleyin
Başkalarının fikirlerini dinlemeden karar vermek yerine, önce kendi değerlendirme çerçevenizi oluşturabilirsiniz. Böylece dışarıdan gelen yorumlar kararınızın temelini değil, yalnızca dikkate alınabilecek ek bilgileri oluşturur.
- Bu karar benim hayatımı ne ölçüde etkiliyor? Sonuçlarını en fazla siz yaşayacaksanız, karar hakkınızın merkezde olması gerekir.
- Benim için vazgeçilmez olan ne? Güvenlik, maddi istikrar, özgürlük, aile yaşamı veya kişisel gelişim gibi önceliklerinizi yazın.
- Bu seçimi korkudan mı, isteğimden mi yapıyorum? Sırf eleştirilmemek için verilen kararlar kısa vadede rahatlatıcı, uzun vadede yıpratıcı olabilir.
- En kötü gerçekçi sonuç nedir? Belirsiz bir kaygıyı somut bir sonuca çevirmek, zihninizde büyüyen korkuyu değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Bu soruların yanıtlarını, başkalarıyla konuşmadan önce birkaç cümleyle not edin. Sonrasında aldığınız önerileri kendi ölçütlerinizle karşılaştırabilirsiniz.
Başkalarının onayı olmadan düşünmeyi nasıl prova edebilirsiniz?
Kendi kararlarınıza güvenmek tek seferde oluşmaz. Küçük seçimlerde söz hakkını kendinize bırakarak bu beceriyi geliştirebilirsiniz. Örneğin hafta sonu planı, kıyafet seçimi, bir davete katılıp katılmama veya günlük programınızı düzenleme gibi başkalarının hayatını doğrudan etkilemeyen konularda sürekli fikir sormamayı deneyin.
Kararınızı verdikten sonra hemen bir yakına yazıp “Sence doğru mu yaptım?” demek yerine, önce seçiminizin gerekçesini kendinize açıklayın. “Bunu seçtim çünkü dinlenmeye ihtiyacım var” veya “Bu teklifi kabul etmedim çünkü koşulları bana uygun değil” gibi net cümleler, kararınızı savunmak için değil, kendi düşüncenizi duymak için kullanılır.
Her kararın kusursuz sonuç vermeyeceğini de kabul etmek gerekir. Yanlış veya beklenmedik bir sonuç yaşamanız, kendi kararınızı verme hakkınızı geçersiz kılmaz. Sağlıklı özgüven, her zaman doğruyu bilmekten çok, seçim yaptıktan sonra sonuçları değerlendirebilmeye dayanır.
Fikir istemek ile izin istemek arasındaki farkı görün
Bir konuda görüş almakla kararın sorumluluğunu başkasına bırakmak aynı şey değildir. Özellikle sağlık, hukuk, finans veya güvenlik gibi uzmanlık gerektiren alanlarda bilgili kişilerden yardım almak akıllıca olabilir. Buradaki fark, bilgiyi kararınızı güçlendirmek için mi yoksa karar vermekten kaçınmak için mi kullandığınızdır.
Fikir isterken soruyu da değiştirebilirsiniz. “Sence ne yapmalıyım?” yerine “Şu iki seçeneğin risklerini nasıl görüyorsun?” demek, karşı tarafın sizin yerinize karar vermesini engeller. Yanıtları dinledikten sonra son değerlendirmeyi yine kendi önceliklerinizle yaparsınız.
Başkalarının onayı olmadan karar verebilmek, hiç kimseden tavsiye almamak anlamına gelmez. Özerklik, çevrenizin düşüncelerini duyduktan sonra kendi sorumluluğunuzu koruyabilmektir.
Kararınızı açıklamak zorunda olmadığınızı hatırlayın
Yakın ilişkilerde kararlarınızın sizi seven insanları etkileyebileceği durumlar vardır. Yine de her tercihinizi uzun uzun savunmanız gerekmez. Kısa, sakin ve net cümleler sınır koymanıza yardımcı olabilir:
- “Fikrini duydum, fakat bu kararı kendi koşullarımı düşünerek vereceğim.”
- “Bu konuyu bir süre değerlendirmek istiyorum; hemen yanıt vermeyeceğim.”
- “Beni desteklemeni isterim, ancak aynı fikirde olman şart değil.”
- “Bu tercih benim sorumluluğumda ve sonucunu ben değerlendireceğim.”
Karşınızdaki kişi ısrar ediyor, suçluluk hissettiriyor veya karar hakkınızı küçümsüyorsa sorun yalnızca sizin onay ihtiyacınız olmayabilir. İlişkide karşılıklı saygı ve sınırlar da değerlendirilmelidir. Birinin sizin adınıza sürekli karar vermeye çalışması, sağlıklı fikir alışverişinden farklıdır.
Kendinize güveni artıran günlük uygulamalar
Gün sonunda verdiğiniz üç kararı ve bu kararları hangi gerekçeyle aldığınızı yazabilirsiniz. Sonuçtan çok, karar sürecinde kendi ihtiyaçlarınıza yer verip vermediğinizi inceleyin. Ayrıca sürekli başkalarına danıştığınız konuları belirleyip bunları “küçük”, “orta” ve “önemli” olarak ayırın. Küçük seçimlerde bağımsızlık pratiği yapmak, daha önemli konularda kendi sesinizi fark etmenizi kolaylaştırır.
Karar sonrasında duyduğunuz kaygı da seçimin yanlış olduğuna dair kesin kanıt değildir. Yeni bir davranış geliştirdiğinizde zihniniz eski alışkanlığa dönmek isteyebilir. Bir süre rahatsızlık hissetmeniz, sınırınızın hatalı olduğunu değil, alışılmış onay döngüsünden uzaklaştığınızı gösterebilir.
Başkalarının onayı arayışı ilişkilerinizi, iş hayatınızı veya günlük işlevselliğinizi ciddi biçimde etkiliyor; karar verememe, yoğun kaygı ya da sürekli suçluluk yaratıyorsa bir psikologdan destek almak yararlı olabilir. Destek almak, kendi kararlarınızı başkasına devretmek değil, karar verme becerinizi daha sağlam bir zeminde geliştirmektir.
Kendi kararınızın sorumluluğunu taşımak
Kendi kararınızı vermek, her sonucu kontrol edebileceğiniz anlamına gelmez. Yalnızca seçiminizin hangi ihtiyaçtan doğduğunu, hangi riski göze aldığınızı ve sonrasında neyi değiştirebileceğinizi bilirsiniz. Başkalarının onayı, geçici bir rahatlama sağlayabilir; kalıcı güven ise kendi değerlendirmelerinize alan açtıkça gelişir.
